Jak wyglądają zasady pracy w święta, dyżury, nadgodziny i urlopy? Co naprawdę przysługuje pracownikowi zgodnie z Kodeksem pracy?
Co warto wiedzieć przed okresem świątecznym?
Okres Bożego Narodzenia i Nowego Roku to dla wielu pracowników czas wzmożonej pracy, zmian grafików czy problemów z dostępnością urlopów. Jednocześnie to również czas, kiedy przepisy jasno chronią prawa pracownika, zwłaszcza w zakresie pracy w dni ustawowo wolne, wynagrodzenia i odbioru wolnego.
Dni ustawowo wolne od pracy w okresie świątecznym
W grudniu i na początku stycznia pracowników chronią przepisy dotyczące świąt ustawowo wolnych od pracy. Należą do nich:
- 24 grudnia – Wigilia
- 25 grudnia – pierwszy dzień Bożego Narodzenia
- 26 grudnia – drugi dzień Bożego Narodzenia
- 1 stycznia – Nowy Rok
To dni, w które, co do zasady, pracownik nie świadczy pracy, a pracodawca powinien tak ułożyć grafik, aby zapewnić wolne.
Wigilia dniem wolnym od pracy – co zmienia się od teraz?
Od 2025 roku 24 grudnia, Wigilia Bożego Narodzenia, została oficjalnie uznana za dzień ustawowo wolny od pracy. Oznacza to, że pracodawca ma obowiązek tak zaplanować czas pracy, aby pracownicy mieli tego dnia wolne, chyba że wykonują pracę należącą do katalogu wyjątków, w których dopuszczalna jest praca w święto (np. służby ratownicze, gastronomia, hotelarstwo czy praca w systemie ciągłym).
W praktyce zmiana ta kończy wieloletni stan, w którym Wigilia była traktowana jak zwykły dzień pracy, mimo że dla większości firm był to dzień skrócony lub nienormatywnie organizowany. Od teraz każdy pracownik objęty Kodeksem pracy ma prawo do pełnego dnia wolnego 24 grudnia, a ewentualna praca w tym dniu daje takie same uprawnienia jak praca w inne święta: prawo do dnia wolnego lub, w przypadku braku możliwości jego udzielenia, dodatek 100% do wynagrodzenia.
Czy pracownik może pracować w Sylwestra?
Sylwester (31 grudnia) nie jest dniem ustawowo wolnym od pracy. Pracodawca może więc planować pracę w Sylwestra jak w każdy zwykły dzień.
W praktyce wiele firm skraca godziny pracy lub daje dodatkowy dzień wolny, ale nie wynika to z prawa, lecz z decyzji pracodawcy.
Praca w święta – komu wolno, komu nie?
Kodeks pracy (art. 151[10] K.p.) wskazuje, że praca w święta jest zasadniczo zakazana, ale istnieje katalog wyjątków, m.in.:
- praca w systemie ciągłym,
- służby ratownicze i medyczne,
- gastronomia,
- komunikacja,
- hotelarstwo,
- prace konieczne ze względu na ochronę mienia, życia i zdrowia,
- zakłady utrzymujące infrastrukturę techniczną,
Jeżeli Twoja praca nie mieści się w żadnym z wyjątków, pracodawca nie może zlecić pracy w święta.
Wynagrodzenie za pracę w święta i nadgodziny – ile Ci się należy?
Jeśli pracujesz w święto, masz prawo do innego dnia wolnego (obowiązkowo). To podstawowa zasada – pracodawca MUSI udzielić wolnego do końca okresu rozliczeniowego. Jeśli odbiór dnia wolnego nie jest możliwy, przysługuje Ci 100% dodatek do wynagrodzenia (art. 151[11] § 3 K.p.). Oznacza to, że praca w święto jest wynagradzana korzystniej niż zwykłe nadgodziny.
Odbiór dnia wolnego za pracę w święto
Dzień wolny powinien być udzielony z inicjatywy pracodawcy, a nie na wniosek pracownika. Pracodawca nie może dać dnia wolnego „kiedyś” – musi to zrobić przed zakończeniem okresu rozliczeniowego. Jeśli tego nie zrobi, automatycznie powstaje prawo do dodatku 100%.
Dyżur domowy i dyżur w miejscu pracy
W okresie świątecznym pracodawcy często wprowadzają dyżury.
Dyżur domowy
Dyżur domowy nie jest uznawany za czas pracy, ale w chwili, gdy pracownik zostaje wezwany do wykonania zadań, czas pracy liczy się od momentu faktycznego podjęcia czynności. Mimo że pracownik przebywa poza zakładem pracy, dyżur nie może naruszać prawa do odpoczynku.
Dyżur w zakładzie pracy
Dyżur pełniony w miejscu pracy jest w całości traktowany jako czas pracy, co oznacza, że może prowadzić do powstania nadgodzin. Również tutaj pracodawca musi zadbać o zachowanie ustawowych limitów odpoczynku dobowego i tygodniowego.
Urlop w okresie świątecznym – czy pracodawca może odmówić?
W okresie świątecznym pracodawca może odmówić udzielenia urlopu, jeżeli jego nieobecność kolidowałaby z potrzebami zakładu, naruszała ustalony plan urlopów albo groziła zakłóceniem ciągłości pracy. Sam fakt, że zbliżają się święta, nie daje pracownikowi pierwszeństwa ani szczególnych uprawnień do urlopu.
Dotyczy to także urlopu na żądanie – choć co do zasady pracownik może z niego skorzystać, w wyjątkowych i uzasadnionych sytuacjach pracodawca ma prawo odmówić jego udzielenia, co potwierdza orzecznictwo Sądu Najwyższego.
Urlopy w grudniu – jak zaplanować długi weekend świąteczny?
Grudzień to jeden z najpopularniejszych miesięcy na wykorzystanie urlopu wypoczynkowego, zwłaszcza gdy pracownicy chcą połączyć dni ustawowo wolne w jeden dłuższy wypoczynek. Po zmianach obowiązujących od 2025 r., kiedy Wigilia (24 grudnia) jest dniem wolnym od pracy, stworzenie długiego weekendu świątecznego stało się prostsze.
Aby uzyskać kilka dni wolnego z rzędu, zwykle wystarczy zaplanować urlop 22-23 grudnia. W wielu firmach w ostatnim tygodniu grudnia ruch bywa mniejszy, jednak decyzja o udzieleniu urlopu nadal zależy od pracodawcy i potrzeb organizacyjnych zakładu. Dlatego warto odpowiednio wcześniej złożyć wniosek i uzgodnić termin tak, aby uniknąć odmowy z powodu zwiększonego obciążenia pracą.
Umiejętne zaplanowanie urlopu pozwala nie tylko wydłużyć przerwę świąteczną, ale także lepiej zorganizować czas z rodziną i odpocząć od codziennych obowiązków. Jeżeli chcesz zaplanować dłuższy wypoczynek w okresie świątecznym, najlepiej zrób to z wyprzedzeniem i upewnij się, że termin został zatwierdzony zgodnie z planem urlopów.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy pracodawca może zmusić mnie do pracy w Boże Narodzenie?
Nie, chyba że Twój zawód mieści się w ustawowych wyjątkach (np. gastronomia, hotel, transport).
Czy za pracę w Sylwestra należy się dodatek?
Nie, to zwykły dzień pracy.
Pracowałem w święto, ale pracodawca nie dał dnia wolnego – co teraz?
Powstaje prawo do wynagrodzenia dodatkowego.
Czy urlop na żądanie zawsze musi być udzielony?
Nie, w wyjątkowych przypadkach pracodawca może odmówić.
Czy dyżur w święta jest płatny?
Jeśli dyżur jest w miejscu pracy – tak, wlicza się do czasu pracy. Dyżur domowy tylko wtedy, gdy faktycznie pracujesz.
Podsumowanie
Okres świąteczny to dla pracowników ważny czas, zarówno prywatnie, jak i zawodowo. Prawo zapewnia ochronę przed nieuzasadnioną pracą w święta, gwarantuje dodatkowe wynagrodzenie i jasno określa zasady grafiku czy urlopu.
Jeśli masz wątpliwości lub widzisz, że pracodawca narusza Twoje prawa, nie odkładaj działania. Skontaktuj się z nami – przeanalizujemy Twoją sytuację, wskażemy możliwe rozwiązania i pomożemy szybko zatrzymać problem, zanim przerodzi się w poważny konflikt.
